Dünya Sağlık Örgütü’nde artık ABD yok

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), dünyada bilinen adıyla WHO, Birleşmiş Milletler'in uluslararası halk sağlığından sorumlu uzmanlaşmış bir kuruluşu.

Merkezi İsviçre'nin Cenevre şehrinde ve aralarında Türkiye’nin de yer aldığı 194 üye ülke ile bir asra yakındır faaliyet gösteriyor.

Kurucuları kim?

ABD ve yanında iş ortağı Birleşik Krallık.

DSÖ anayasası mı?

Rockefeller Vakfı himayesinde oluşturuldu ve resmen 7 Nisan 1948'de yürürlüğe girdi.

Bu tarihi biliyoruz, her yıl Dünya Sağlık Günü olarak kutluyoruz… İşte ABD, kendi elleriyle kurup büyüttüğü bu devasa yapıdan ayrıldığını geçen hafta resmen ilan etti.

Bir günde olmadı tabi bu ayrılık, geçen yıl ayrılma niyetini açıkladı ABD.

Hatta Donald Trump, ikinci başkanlık döneminin ilk gününde ilgili kararnameyi imzaladı. 2025 yılında, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri, DSÖ Anayasası'nın saklayıcısı sıfatıyla, Amerika Birleşik Devletleri'nin 22 Ocak 2026'da yürürlüğe girecek şekilde Dünya Sağlık Örgütü'nden çekilme niyetini bildiren bir duyuru yayınladı.

Bir yıl boyunca bir anlamda pazarlıklar sürdü, alacak verecekler masaya yatırıldı.

Dahası, DSÖ bağlamında Amerika Birleşik Devletleri'ne yapılan atıflar, ulusal bayrağının veya ambleminin herhangi bir şekilde gösterilmesi veya gösterilmemesi de dahil olmak üzere hepsi değerlendirdi.

Nihayet 23 Ocak 2026 günü dananın kuyruğu koptu ve ABD, resmen DSÖ’den ayrıldı.

Geride kaç milyar dolarlık borç taktı, ilaç-kimya endüstrisi kimi ne kadar etkiledi, DSÖ’de yönetim boşluğunu Çin doldurur mu, ulusal ekonomiler bu ayrılıktan kazanır mı kaybeder mi vb. onlarca tartışma konusu kaldı.

İsviçre Geneva’daki Birleşmiş Milletler binasında ABD bayrağı hala duruyor, ama geçen hafta ABD, DSÖ’nün yanısıra BM Kadın Birimi ve BM Nüfus Fonu da dahil olmak üzere 31 BM kuruluşundan çekileceğini duyurdu.

SİTEM DOLU VEDA DSÖ'nün Amerika Birleşik Devletleri'nin çekilme bildirimine ilişkin açıklamasında şu ifadeler yer aldı: “Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) kurucu üyesi olarak Amerika Birleşik Devletleri, çiçek hastalığının ortadan kaldırılması da dahil olmak üzere DSÖ'nün en büyük başarılarının çoğuna ve çocuk felci, HIV, Ebola, grip, tüberküloz, sıtma, ihmal edilen tropikal hastalıklar, antimikrobiyal direnç, gıda güvenliği ve daha birçok halk sağlığı tehdidine karşı ilerlemeye önemli katkılarda bulunmuştur. “Bu nedenle DSÖ, Amerika Birleşik Devletleri'nin DSÖ'den çekilme bildiriminden üzüntü duymaktadır; bu karar hem Amerika Birleşik Devletleri'ni hem de dünyayı daha az güvenli hale getirmektedir… “DSÖ, Amerika Birleşik Devletleri hükümetinin DSÖ'yü ‘karaladığı, lekelediği’, hakaret ettiği ve bağımsızlığını tehlikeye attığı yönündeki açıklamalarını dikkate almaktadır.

Bunun tersi doğrudur.

Her Üye Devletle olduğu gibi, DSÖ her zaman Amerika Birleşik Devletleri ile iyi niyetle ve egemenliğine tam saygı göstererek ilişki kurmaya çalışmıştır.” Kağıt üstünde ABD’nin ayrılık gerekçesi, Covid-19 dönemindeki uygulamaları olumsuz bulması.

PANDEMİ VE AMERİKAN ÇIKARLARINA AYKIRILIK DSÖ’nün duyurusunda, pandemi döneminde Çin’i suçlayarak başlayan ve sonradan gerçek olmadığı anlaşılan süreç de konu ediliyor.

ABD’nin ayrılma gerekçesinde bu dönemde tartışma yaşandığı anlaşılıyor. “ABD, açıklamasında kararının gerekçelerinden biri olarak ‘COVID-19 pandemisi sırasında DSÖ'nün başarısızlıklarını’, ‘kritik bilgilerin zamanında ve doğru bir şekilde paylaşılmasını engellemeyi’ ve DSÖ'nün ‘bu başarısızlıkları gizlemesini’ gösterdi.

Hiçbir kuruluş veya hükümet her şeyi doğru yapmamış olsa da, DSÖ bu eşi görülmemiş küresel sağlık krizine verdiği yanıtın arkasında durmaktadır…. “31 Aralık 2019'da Çin'in Wuhan kentinde ‘nedeni bilinmeyen zatürre’ vakalarının kümelenmesine ilişkin ilk raporları aldıktan hemen sonra, DSÖ Çin'den daha fazla bilgi istedi ve acil durum olay yönetim sistemini devreye soktu. 11 Ocak 2020'de Çin'den ilk ölüm bildirildiğinde, DSÖ zaten resmi kanallar, kamuoyu açıklamaları ve sosyal medya aracılığıyla dünyayı uyarmış, küresel uzmanları bir araya getirmiş ve ülkeler için nüfuslarını ve sağlık sistemlerini nasıl koruyacaklarına dair kapsamlı kılavuzlar yayınlamıştı…. “Amerika Birleşik Devletleri açıklamalarında DSÖ'nün ‘Amerikan çıkarlarına düşman ülkeler tarafından yönlendirilen siyasallaşmış, bürokratik bir gündem izlediğini’ de belirtti.

Bu doğru değildir.

Birleşmiş Milletler'in uzmanlaşmış bir kuruluşu olarak, 194 üye devlet tarafından yönetilen DSÖ, her zaman tarafsız olmuştur ve olmaya devam etmektedir; egemenliklerine saygı duyarak ve hiçbir şekilde taraf tutmadan tüm ülkelere hizmet etmek için vardır…” DSÖ’den yapılan açıklama, “Gelecekte Amerika Birleşik Devletleri'nin DSÖ'ye aktif katılımına geri dönmesini umuyoruz” dileğiyle son bulurken, çalışmalarına devam edileceği de ilan ediliyor, “Tüm ülkelerle çalışmaya kararlılıkla devam etmektedir” vurgusu yapılıyor.

DSÖ’ye 130 milyon dolar taktı ABD, ayrılık nedeni olarak Kovid-19 dönemini gösterdiyse de ABD’nin kuruma 130 milyon doları aşan bir borcu bulunuyor.

Ayrılıktan sonra 680 milyon dolar cıvarında tutan fon ve katkılar kesildi, Amerikalı personel geri çağrıldı, teknik komitelerdeki resmi katılım sonlandırıldı. .

DSÖ ve bir kısım uzman, bazı halk sağlık programlarının zayıflayacağına dikkat çekerken güç boşluğunu Çin’in dolduracağı tahmin ediliyor.

ABD cephesinde ise daha fazla kayıp öngörülüyor.

Başlıcaları ar-ge çalışmalarından ve böylece yeni ilaç-tedavi süreçlerinden uzak kalması, salgın ve hastalık verilerine erişiminin kısıtlanması olarak sayılıyor.

Trump’ın bu adımı “önce Amerika” politikasıyla açıklanıyor ve ikili ilişkielere yöneleceği öngörülüyor.

Bunların başında elbette sivil toplum kuruluşları ve dini örgtülenmeler geliyor.

Öte yandan bu kararın ardından BM’den ve bazı uluslararası kuruluşlardan ayrılma adımları bekleniyor.

BM ile yaşıt Dünya Sağlık Örgütü, resmi tanımı “Birleşmiş Milletler'in uluslararası halk sağlığından sorumlu uzmanlaşmış bir kuruluşu.

İlk kez, 1945 yılında ABD’nin San Francisco kentinde toplanan Birleşmiş Milletler Konferansı’nda adı geçti ve “bütün halkların sağlığının, dünyada barış ve güvenliğin sağlanması açısından temel önem arz ettiği” kabul edildi.

Bu amaçla bir toplantı düzenlenmesi ve örgütlenmede ilk adımın atılması ise henüz ‘Halk Cumhuriyeti’ni kurmamış olan ve İngiltere yörüngesindeki Çin ve Brezilyalı delegelerin önerisiyle kabul edildi.

Dünya Sağlık Örgütü Anayasasını oluşturmak üzere 15 kişilik teknik bir ekip oluşturuldu ve bir yıl sonra, 22 Temmuz 1946 tarihinde, aralarında Rockefeller Vakfı temsilcilerinin bulunduğu üye ülkeler ve BM’nin ilgili kurum temsilcilerinin hazır bulunduğu Uluslararası Sağlık Konferansı’nda imzalandı.

Türkiye, 9 Haziran 1949 tarih ve 5062 sayılı Kanunla DSÖ Anayasasını onaylayarak resmen üye oldu.