Hürmüz kapandı küresel düzen çatırdıyor

Emperyalist ABD ve Siyonist İsrail’in iki hafta önce İran’a yönelik saldırısının ardından Tahran kısa sürede toparlanarak askeri ve psikolojik üstünlüğü yeniden ele geçirdi.

İran’ın birkaç gün içinde Hürmüz Boğazı’nı kapatması, petrol fiyatlarını yıllar sonra yeniden 100 dolar seviyesine taşıdı ve küresel enerji arzı tartışmalarını gündemin merkezine yerleştirdi.

Ancak asıl mesele yalnızca petrol fiyatları değildir.

Dünya ekonomisi bugün maliyet düşürme, hassas lojistik ve “tam zamanında” (just-in-time) üretim prensipleri üzerine kurulu son derece kırılgan bir yapı üzerinde yükselmektedir.

Bu model bir yandan tarihin en verimli ekonomik makinesini yaratırken, diğer yandan benzeri görülmemiş bir karşılıklı bağımlılık sistemi doğurmuştur.

Küresel ekonominin adeta “gizli anayasası” haline gelen tedarik zincirleri, Hürmüz gibi tek bir stratejik boğazın kapanmasıyla zincirleme bir krizi tetikleyebilir.

Böyle bir şok yalnızca ekonomik durgunluk değil, enerjiden kimyasal hammaddelere, metalurjiden dijital altyapıya kadar uzanan geniş bir alanda fiziksel bir domino etkisi yaratma potansiyeline sahiptir.

Bu nedenle şimdi çeşitli uluslararası yatırım bankaları ve araştırmacıların ortaya koyduğu olası kriz senaryolarına daha yakından bakmak gerekir.

İLK KIRILMA: LOJİSTİK FELÇ (0-14 GÜN) Sürecin tetikleyicisi olan Hürmüz Boğazı, küresel petrol akışının yüzde 20’den fazlasını ve doğalgaz (LNG) ticaretinin yüzde 25’ini kontrol etmektedir.

Boğazın kapanması, günlük yaklaşık 21 milyon varil petrolün fiziksel olarak mahsur kalması anlamına gelir.

Piyasadaki genel yanılgı, boru hatlarının bu açığı kapatabileceği yönündedir.

Ancak teknik veriler, mevcut hatların bu devasa açığı kapatmakta yetersiz kalacağını göstermektedir.

Bu durum, günlük 17,5 milyon varillik kalıcı ve telafi edilemez bir fiziksel arz açığı yaratır.

Bu aşamada sigorta şirketlerinin savaş riski nedeniyle poliçeleri iptal etmesi, küresel deniz ticaretini anında dondurur.

Petrol fiyatları sadece bir ürün olmaktan çıkar, doğrudan bir ulusal güvenlik tehdidi haline gelir.

KİMYASAL VE ENDÜSTRİYEL ZİNCİR REAKSİYONU (2-6 HAFTA) Krizin ikinci aşaması, ham petrolün sadece bir yakıt değil, aynı zamanda kritik bir kimyasal hammadde olduğu gerçeğiyle yüzleşir.

Körfez’den gelen petrol, küresel kükürt üretiminin ana kaynağıdır.

Kükürt arzının durması, modern sanayinin en temel girdisi olan sülfürik asit üretimini felç eder.

Sülfürik asit olmadan gübre üretilemez, su arıtılamaz ve ilaç sanayisi çalışamaz.

Özellikle Asya pazarlarında sülfürik asit fiyatlarının bir ay içinde yüzde 100’ün üzerinde artması, sanayi üretiminin maliyet yapısını bozar ve fabrikaların fiziksel olarak kapılarına kilit vurmasına neden olur.

MADENCİLİK VE ENERJİ ŞEBEKESİ KRİZİ (1-3 AY) Sülfürik asit kıtlığı, doğrudan stratejik metal üretimini olumsuz etkiler.

Bakır ve kobalt madenciliği, asit temelli ayrıştırma işlemlerine bağımlıdır.

Küresel bakır arzındaki daralma, dünya genelinde enerji şebekelerinin yenilenmesini ve yapay zekâ veri merkezlerinin inşasını durdurur.

Enerji nakil hatlarının kalbi olan transformatörlerin üretiminde kullanılan bakır bulunamadığında, bekleme süreleri 4 yıla kadar çıkar.

Bu durum, “hızlandırılmış teknoloji” hayalinin fiziksel sınırlarla durdurulduğu noktadır.

DİJİTAL ÇÖKÜŞ: YARI İLETKENLER VE VERİ MERKEZLERİ Ana akım ekonomistlerin öne sürdüğü en büyük iddialardan birisi, dijital teknolojilerin ağır sanayiden bağımsız olduğudur.

Oysa gerçek farklıdır.

Tayvan, enerji ihtiyacının büyük kısmını dışarıdan gelen doğalgaz ile karşılar ve sadece 11 günlük yedek rezervi vardır.

Gaz akışının kesilmesiyle başlayacak elektrik kısıtlamaları, çip fabrikalarında (TSMC gibi) üretimin durmasına neden olur.

En ufak bir voltaj düşüşü, on binlerce hassas çipin çöpe gitmesi demektir.

Çip krizi, veri merkezlerini ve dolayısıyla internet tabanlı tüm sistemleri vurur.

Sunucu sistemleri bakır kablolar ve istikrarlı elektrik olmadan çalışamaz hale gelir.

SOSYAL VE SİYASİ YANSIMALAR (6-12 AY) Kriz fiziksel dünyadan sosyal hayata etki etmeye başlayınca, enflasyon artık geçici bir durum değil, yıkıcı bir güç haline gelir.

Doğalgaz eksikliği gübre üretimini vurur.

Gübre fiyatlarındaki artış, gıda fiyatlarını halkın ulaşamayacağı seviyelere çeker.

Neoliberal/ortodoks/ana akım ekonomi politikaları uygulayan dışa bağımlı ülkeler, “ekmek isyanları” ve toplumsal huzursuzlukla karşı karşıya kalır.

Gıda kıtlığı artık sadece bir yardım konusu değil, hükümetleri devirecek kadar büyük bir siyasi krizdir.

Şehirlerdeki istikrarsızlık, kamu düzeninin çökmesine yol açar.

Bir tür “küresel kaos” süreci başlar.

FİNANSAL PİYASALAR VE KREDİ ÇÖKÜŞÜ Maliyet artışları, sanayi şirketlerinin kar etmesini imkânsız kılar.

Ağır sanayi devleri, artan hammadde maliyetleri nedeniyle borçlarını ödeyemez hale gelir.

Gelişen ülkeler, enerji satın almak için döviz rezervlerini tüketirken yerel paralar değer kaybeder.

Kredi piyasaları donar; çünkü hiç kimse gelecekteki maliyetleri hesaplayamaz hale gelir. “Geleceği görememe” durumu, yatırımın ve ekonominin sonudur.

DEVLET MÜDAHALESİ VE KENDİ İÇİNE KAPANMA Piyasa düzeni çöktüğünde, devletler “serbest ticaret” fikrini terk ederek “hayatta kalma” moduna geçerler.

Karne sistemi başlar.

Devletler petrol, çip ve gıda gibi kaynakları karneye bağlar ve dışarıya satılmasını yasaklar.

Ticaret yolları artık serbestçe değil, savaş gemileri eşliğinde kullanılır.

Ülkeler kritik madenleri istiflemek için devasa projeler başlatır.

Küreselleşme yerini, birbirine düşman ve kendi içine kapalı “silahlı gruplara” bırakır.

NİHAİ DURUM: DÜNYA EKONOMİSİNİN YENİDEN TASARIMI Bu ardışık etkilerin son aşaması, kalıcı bir yapısal değişimdir.

Dünya artık entegre bir ticaret düzeni değil; kıtlık, zorlama ve devlet eliyle paylaştırma sistemine dayalı bir yer olur.

Modern insanlık, “verimlilik” peşinde koşarken ne kadar büyük bir risk aldığını çok geç fark etmiş olur.

Hürmüz Boğazı’nın kapanması, sadece bir yolun kapanması değil; tedarik zincirlerinin iflasıdır ve belki de yeni bir sistemin inşası anlamına gelmektedir.

TÜRK EKONOMİSİ ÇOK KUTUPLU DÜNYAYA HAZIRLANMALIDIR Sonuç olarak, çok kutuplu dünyanın inşası sancılı olacaktır.

Küresel sistem bugün enerji, lojistik ve hammadde akışlarına dayalı son derece kırılgan bir bağımlılıklar ağı üzerinde durmaktadır.

Bu nedenle sistemin herhangi bir noktasında yaşanacak fiziksel bir kopuş, en ileri teknolojiden en temel gıda ürünlerine kadar geniş bir ekonomik alanı sarsma potansiyeline sahiptir.

Türkiye’nin bu tür şoklara karşı dayanıklı hale gelmesinin yolu ise neoliberal/ortodoks ekonomi politikalarının sınırlarını aşarak üretim odaklı bir yapısal dönüşümü başlatmaktan geçmektedir.

Kamunun planlama kapasitesiyle yön verdiği, özel sektörün üretim gücünü destekleyen milli bir ekonomi politikası Türkiye’nin önümüzdeki on yıllarda ortaya çıkacak küresel şoklara karşı ayakta kalmasını sağlayacaktır.

Çok kutuplu dünyanın önemli aktörlerinden biri olma potansiyeline sahip Türkiye, ekonomisi Batı’ya aşırı bağımlı kaldığı sürece bu dönüşen düzenin sunduğu fırsatları kendi lehine çevirmekte zorlanacaktır.