Savaşın görünmeyen cephesi; Çanakkale’de açlık, susuzluk ve kayıp rasyonlar

Çanakkale Savaşı, Türkiye tarihinde en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul edilir ve Türk Cumhuriyeti’nin kurulmasına giden yolu açan bir ulusal zafer olarak görülür.

Sıkça tekrarlanan “Çanakkale Geçilmez!” ifadesi bugün halen bağımsızlık ve ulusal gururun bir göstergesidir.Çanakkale Boğazı, gerçekten de geçilmesi son derece zor bir coğrafyadır.

Marmara Denizi ile Ege Denizi’ni birbirine bağlayan, uzun, dar ve kıvrımlı bir doğal su yoludur ve Trakya ile Anadolu’yu, yani bugünkü Avrupa ve Asya Türkiye’sini birbirinden ayırır.İstanbul Boğazı ile birlikte Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan tek su yolunu oluşturur ve bu nedenle son derece stratejik bir öneme sahiptir.Bu konum, tarih boyunca hem ticari hem de askeri açıdan büyük önem taşımış, Truva Savaşları’ndan Çanakkale Harekâtı’na kadar insanlık tarihinin en şiddetli çatışmalarına sahne olmuştur.

Truva’nın stratejik önemi, boğaz trafiğini kontrol eden Troas platosundaki konumundan kaynaklanıyordu.Bizans döneminde Çanakkale’nin önemi daha da artmış, Konstantinopolis’in savunması için hayati hale gelmişti.

Osmanlıların bölgeyi ele geçirmesiyle birlikte kentin kaderi de değişmiştir. 1354’ten itibaren Çanakkale sürekli Osmanlı kontrolü altında kalmıştır.Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf Devletleri, Rusya’ya deniz yoluyla ulaşımı sağlamak için İstanbul’u ele geçirmeyi planladı.

Bu devletler arasında Britanya İmparatorluğu (Hindistan, Avustralya ve Yeni Zelanda birlikleri dahil), Fransa, Rusya İmparatorluğu, İtalya ve Amerika Birleşik Devletleri yer alıyordu.

Karşılarında ise Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı İmparatorluğu ve Bulgaristan’dan oluşan İttifak Devletleri bulunuyordu.Osmanlı başkentine ulaşmanın tek yolu Çanakkale Boğazı’nı geçmekti.

Mart 1915’te yapılan deniz harekâtı başarısız oldu; Kraliyet Donanması’na ait birçok gemi ve denizaltı batırıldı ya da ağır hasar gördü.

Bunun üzerine kara harekâtına karar verildi ve 25 Nisan 1915’te Anzak birlikleri Arıburnu’na çıkarma yaptı.

Yaklaşık bir yıl süren bu harekât, 9 Ocak 1916’da son İtilaf birliklerinin çekilmesiyle sona erdi.1915 yılı olağanüstü iklim koşullarına sahne oldu.

Yaz son derece sıcak ve kurak geçti, ardından alışılmadık derecede soğuk ve sert bir kış yaşandı.

Her iki taraf da büyük kayıplar verdi.

Çatışmalarla birlikte değil, siper koşulları, sert iklim, yetersiz ya da uygun olmayan yiyecek ve su ile hijyen eksikliği de kayıpları artırdı.Çanakkale’de düşmanın geçmesine izin vermemek, Türk tarafı için sadece askeri bir zafer anlamına gelmiyordu.

Bu savaş, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde gerçekleşmiş olsa da, ulusal bilincin uyanışının başlangıcı olarak kabul edilir.

Anafartalar’da öne çıkan Mustafa Kemal Paşa’nın liderliği, daha sonra Türk Kurtuluş Savaşı’na ve 29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasına giden süreci başlatmıştır.

İlginç bir şekilde, yenilgiye rağmen Çanakkale Savaşı Anzak askerleri için de Avustralya ve Yeni Zelanda’da ulusal kimliğin oluşmasında önemli bir dönüm noktası olmuştur.

Aynı durum Britanya ordusunda savaşan İrlandalı askerler için de geçerlidir; Çanakkale’de verilen ağır kayıplar, İrlanda Bağımsızlık Savaşı’na giden süreci etkilemiştir.Çanakkale Harekâtı’na bir başka açıdan bakmak, siperlerdeki günlük yaşama odaklanmayı gerektirir: askerler ne yapıyordu, ne yiyordu ve içinde bulundukları koşulları nasıl değerlendiriyordu?

Bu bakış açısı, savaşın tüm şiddetine rağmen insanlığın izlerini ortaya koyar.

Çanakkale, düşman tarafların birbirini anlamaya başladığı ve empati geliştirdiği nadir savaşlardan biri olarak da öne çıkar.MİKRO TARİH VE GERÇEK ÇANAKKALEÇanakkale Savaşı’nın tarihi çoğu zaman kayıplar, sayılar ve stratejik konumlar üzerinden anlatılır.

Zafer ya da yenilgi üzerinden yapılan yorumlar, bakış açısına göre değişir.

Günlük yaşam, lojistik ve siper koşulları genellikle anlatıyı dramatize etmek için kullanılır, ancak savaş üzerindeki etkileri yeterince incelenmez.

Bireysel hikayeler çoğu zaman ihmal edilir; özellikle Osmanlı tarafında mektup ve günlük gibi kişisel kaynaklar daha sınırlıdır.Açlık, susuzluk ve yiyecek eksikliği anlatıları genellikle kahramanlık söylemini güçlendirmek için kullanılır.

Oysa gerçeği anlamak için askerlerin yazdığı notlar, mektuplar ve günlükler daha doğru bir tablo sunar.SAVAŞ ÖNCESİ DURUM VE LOJİSTİK HAZIRLIKÇanakkale Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinin başlangıcı olarak da görülebilir.

Balkan Savaşları’nın ardından Osmanlı ordusu zayıflamış durumdaydı.

Mart 1915’te deniz zaferinin ardından kara harekatının geleceği anlaşılınca, Çanakkale’nin savunması için Beşinci Ordu kuruldu.

Asker sayısını artırmak için seferberlik ilan edildi ve gıda stoklarının artırılması çağrısı yapıldı.Lojistik, askeri başarının temel unsurlarından biridir.

Yeterli ve zamanında yiyecek ve içecek sağlanamazsa, en iyi donanımlı ordu bile başarısız olur.

Osmanlı arşivleri, bu dönemde gıda lojistiğinde ciddi sorunlar yaşandığını gösterir.

Bununla birlikte savaşın başında durum tamamen olumsuz değildi.

İtilaf Devletleri tüm erzaklarını yanlarında taşımak zorundaydı; Osmanlı ise kendi topraklarında savaşmanın avantajına sahipti bir nebzede olsa.

Ülke genelinde gıda sıkıntısı yaşanmasına rağmen, Çanakkale cephesi diğer cephelere kıyasla daha az etkilenmiştir.

İstanbul’a yakınlık ve deniz ulaşımı bu açıdan avantaj sağlamıştır.

Demiryolu Uzunköprü’ye kadar ulaşıyor, ancak bundan sonrası büyük ölçüde katır yollarına dayanıyordu.

Savaş ilerledikçe organizasyon sorunları, teslimat aksaklıkları ve yetersiz beslenme daha belirgin hale geldi.Başlangıçta Beşinci Ordu için günlük yaklaşık 150 tonluk erzak, yem ve yakıt ihtiyacı hesaplanmıştı.

Ancak savaş ilerledikçe asker ve hayvan sayısı arttı ve bu ihtiyaç iki katına çıktı. 25 Nisan 1915 ile 9 Ocak 1916 arasında süren 256 günlük savaş boyunca bu miktarda erzağın sağlanması ve cepheye ulaştırılması büyük bir zorluk oluşturdu.ERZAK TEMİNİ VE DAĞITIMIGıda öncelikle yerel üreticilerden sağlanıyordu.

Yetersiz kaldığında İstanbul’dan veya diğer bölgelerden getiriliyordu.

Çay, kahve ve şeker gibi ürünler ithal ediliyordu ve bu ithalatın belirli bir kısmı orduya ayrılıyordu.

Erzak temin yöntemleri, doğrudan satın alma, ihale, aşar sistemi, bağışlar, Tekalif-i Harbiye (savaş vergisi) ile yapılıyordu. 1915 yılında çıkarılan bir kararla büyük miktarlarda tahıl, bakliyat ve etin ordu için toplanması kararlaştırıldı.Savaş öncesinde depolanan gıdalar arasında buğday, un, peksimet, et, kavurma, pirinç, bulgur, kuru baklagiller, zeytin, peynir, şeker, çay, kuru üzüm ve hurma bulunuyordu.Bu erzaklar farklı depolara dağıtıldı ve cepheye sevk edildi.

Çanakkale ve Burgaz’da ekmek üretim birimleri kuruldu.

Bu birimler hem taze ekmek hem de peksimet üretiyordu.

Ayrıca sahra mutfakları ve fırınlar oluşturuldu.RASYONLAR VE GERÇEK BESLENMEResmî rasyonlara göre bir Osmanlı askeri günde yaklaşık 3149 kalori almalıydı.

Ancak bu rasyonlar çoğu zaman uygulanamadı.

Et nadiren verildi.

Sebze bulmak zordu.

Beslenme daha çok tahıl ve baklagillere dayandı.

En yaygın yemekler çorba, pilav ve hoşaf oldu.ANZAK RASYONLARI VE BESLENMEAnzak askerlerinin rasyonları büyük ölçüde işlenmiş gıdalardan oluşuyordu.

Taze gıda neredeyse yoktu.

Sert bisküviler ve konserve et temel besinlerdi.

Bu bisküviler çok sertti ve askerler arasında sıkça şikâyet konusu oldu.SU VE DİĞER DETAYLARSu temini her iki taraf için de büyük bir sorundu.

Anzak birlikleri suyu dışarıdan getirmek zorundaydı ve deniz suyunu arıtma girişimleri başarısız oldu.

Osmanlı tarafı yerel kaynaklara daha yakındı, ancak suyu cepheye ulaştırmak yine de zordu.Her iki tarafın da çay, kahve, tütün gibi keyif verici maddeleri vardı.

Anzak askerlerine rom verilirken, Osmanlı askerlerinin afyon sakızı kullandığı bilinmektedir.Odatv.com