Ticaret savaşlarının gölgesinde Afrika ve ekonomik dönüşümü

Yönetim Danışmanı BARIŞ SAZAKTicari savaşlar ve değişken küresel jeopolitik gelişme­lere rağmen, 2025 yılında Afrika ekonomilerinin dayanıklı­lık testinden geçer not aldığı kanı­sındayım.

Ticari ve politik baskı­lar daha küçük ve kırılgan ekono­miler üzerinde ağır hissedilse de kıta, uluslararası tedarik zincirle­riyle uyumlu biçimde piyasalarla bağını sürdürmeyi başardı.

Kuzey Afrika, 2025 yılında bir puan ar­tışla yüzde 4,3 büyüdü.Bölge ül­kelerinin ödemeler dengesindeki iyileşme ve istikrarlı kur dengeleri iç talebi büyüttü.

ABD gümrük ta­rifelerinin etkisi, ihracatın büyük ölçüde muaf tutulan hammadde­lerden kaynaklı olmasından dola­yı sınırlı kaldı.

Diğer yandan Avru­pa Birliği'ne ihracat artmaya de­vam etti.

Mısır başta olmak üzere artan doğrudan yabancı yatırım­larla bölge önümüzdeki dönemde de istikrarlı bir ekonomik büyüme sergileyebilir.Sahra Altı Afrika (SAA) bölge­si de diğer tarafta 2025 yılında tahminlerin üzerinde bir perfor­mans ile yüzde 4 büyüdü.

Bu tab­loda yüksek performans gösteren ülkeler için başlıca itici güç, yavaş­layan enflasyon ve beklentilerin üzerinde seyreden emtia fiyatları oldu.

Özellikle altın, değerli metal­ler ve kahve pek çok ülkenin kamu gelirlerini olumlu yönde besledi.

Bununla birlikte bölge ekonomile­rinin performansının dengesiz gö­rünümü devam etmekte.

SAA eko­nomilerinin yaklaşık yarısı büyü­me hızını artırırken geri kalanlar ivme kaybetti.

Doğu Afrika; önce­ki yıla oranla yavaşlasa da Etiyop­ya, Ruanda ve Tanzanya'nın güçlü performansının katkısıyla yüzde 5,9 büyüdü.

Batı Afrika’da; Sene­gal, Kotdivuar ve Nijer ön plana çıktı.

Diğer ana ekonomik bloklar­dan Nijerya ve resesyon eğişinde­ki Güney Afrika da önceki seneye göre vites arttırdılar.Temel riskler, ABD ve ÇinÖzellikle II.

Trump dönemiyle kesintiye uğrayan küresel resmi kalkınma yardımları birçok eko­nominin gelirlerine darbe vur­du.

Yüksek kamu borcu ve artan borçlanma maliyetleri kıta için ciddi sorun olmaya devam ediyor.

Ekonomik büyümenin artan iv­mesi kişi başı gelirlere ve altyapı yatırımlarına kısıtlı şekilde yan­sımakta.

Yoksulluk ve istihdam sorunlarının çözülmesi için gelir dağılım mekanizmalarının top­lum geneline yayılması gerekiyor.

Ciddi asayiş sorunlarına sebebi­yet veren bu konu kıtanın en ciddi problemi.Bu noktada ABD’ye ilave pa­rantez açmakta fayda var.

Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası (AGOA) geçtiğimiz haftalarda 2026 sonu­na kadar uzatıldı.

Çeyrek asırlık bir anlaşma olarak SAA ülkeleri­ne 1800'den fazla ürün kategori­sinde ABD pazarına gümrüksüz erişim hakkı tanıyordu.

AGOA kaldıraç etkisiyle Kenya, Lesoto, Madagaskar, Etiyopya ve Eswa­tini gibi ülkelerde tekstil, ta­rım ve hafif imalat sektörlerinde yüz binlerce istihdam sağlandı.

Ekimde kadük duruma düştük­ten sonra bu sektörler etkilense de uzatılmasıyla kısa vadede cid­di bir tesiri olmayacak.

Ham pet­rol, altın, platin ve değerli taşlar gibi Afrika'nın başlıca ihracat ka­lemleri ise yeni ABD tarifelerinin kapsamı dışında tutuluyor.Bir yandan ABD tarife duvarla­rı örerken ve kalkınma yardımla­rı gibi politika araçlarını kısıtlar­ken, Çin de tam tersi bir doğrul­tuda 2025'te 33 Afrika ülkesi için tüm gümrük tarifelerini sıfırladı.Kıtanın en büyük iş ortağı Çin ile ticaretin 2033'e kadar 173 mil­yar dolar büyümesi öngörülse de bu dengesiz ticari ilişki ciddi so­runlar doğurabilir.

Afrika işlenmiş mal ithal ederken, hammadde ih­raç ediyor.

Bu tablo kıtanın; yeter­siz sanayi kapasitesi, aşırı düşük katma değerli üretimi ve yetersiz istihdamı gibi kronik yapısal so­runlarını besleyecektir.

Örneğin 2018-19 ABD-Çin ticaret savaş­larında, Nijerya'ya Çin'den gelen düşük maliyetli tekstil ithalatı yıl­lık bazda yüzde 18 artış kaydetti.

Bu durum onlarca yerel imalat­hanenin kapısına kilit vurması­na sebebiyet vermişti.

Bu nokta­da Afrika Kıtasal Serbest Ticaret Bölgesine (AfCFTA) yönelik ge­liştirilecek politika araçları ve alt­yapı yatırımları, kıtaya farklı bir hikâye yazdırabilir.Afcfta: Kıtanın ilacıKüresel ticari düzendeki sarsın­tılar, Afrika'nın 2021'de hayata ge­çirdiği kıta çapındaki serbest tica­ret anlaşması AfCFTA'ya olan il­giyi artırdı.

BM Afrika Ekonomik Komisyonu'nun 2025 Raporu'na göre AfCFTA tam uygulamaya gi­rerse 2035'e kadar ihracatı 560 milyar dolar arttırıp, kıtanın geli­rini 450 milyar dolar yükseltebilir.

Anlaşma, 54 ülkede 1,4 milyar ki­şiyi kapsayan dünyanın en büyük serbest ticaret alanı olma niteliğini taşıyor.

Siyasi desteğin ülkeler ara­sı yeknesaklığı sağlanmalı.

Kıta içi ticaret hâlâ toplam Afrika dış tica­retinin yüzde 15'inin altında sey­rediyor.

Bu oran Avrupa'da yüzde 60'ın üzerinde.

Lojistik altyapı ve gümrük standartlarındaki farklı­lıklar, anlaşmanın önündeki başlı­ca engeller.

Yıllardır Afrika ile ça­lışan ve uzmanlığına güvendiğim Saadet Gülmez’e göre; ABD'nin ti­cari politikaları ve Batı'nın 'Küre­sel Güney' ile ilişkilerini yeniden tanımlamaya çalışması, AfCF­TA'nın ivmelenmesi için bir fırsat penceresi olabilir.

Dışsal baskılar, uzun süredir ertelenen iç reform­lar için katalizör işlevi görebilir.Afrika, önümüzdeki yıllarda modern tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar belirleyici bir ko­za sahip.

Önümüzdeki on yıl için­de kıtanın dünya nüfusundaki pa­yının yüzde 21'e ulaşması bekle­niyor.

Bu oran, 1950'de yüzde 9 seviyesindeydi.

Dünyanın geri kalanı hızla yaşlanırken Afrika, iş­gücünün vazgeçilmez bir kayna­ğına dönüşecek.

Küresel iş gücü­ne 2030’dan sonra katılan her iki gençten biri Afrikalı olacak.

Bu fır­sat iyi değerlendirilmezse çok cid­di sorunlar da doğurabilir.Kıta şu anda küresel ticaretin yüzde 3'ünü, küresel doğrudan yabancı yatırımların ise yalnızca yüzde 4'ünü oluşturmakta.

Tab­loyu değiştirmek için genç nüfus, bakir kaynaklar, kıtasal ticari en­tegrasyon potansiyeli, rekor şehir­leşme hızı gibi önemli fırsatlar var.

Hem kıtasal hem de uluslararası doğru politika tercihleri, bu tablo­yu olumlu yönde değiştirebilir.

Al­ternatif finansman olanaklarının arttırılması, küresel çapta patinaj çeken birçok sektöre yeni fırsatlar doğurabilir.Türkiye ve AfrikaAfrika çalışırken Türkiye’den bahsetmemek haksızlık olur.

Tür­kiye’nin ekonomik ölçeğine kı­yasla kıtada ciddi bir ağırlığı var.

Hem yumuşak güç bağlamında Tİ­KA, Yunus Emre Enstitüsü, Maarif Vakfı ve sivil inisiyatifleriyle hem de kıtayı kapsayan uçuş ağı, diplo­matik temsilcilikleri ve ticari mis­yonlarıyla ciddi bir manevra alanı­na sahip.

Özellikle son yıllarda bu unsurlara eklediği askeri iş birlik­leriyle konumu daha niş bir boyu­ta çevirmeye başladı.

Türkiye’nin bu ivmeyi uzun vadede sürdürme­si için büyük güçlerin siyasi yükle­rinden uzak, ekonomik açıdan so­mut ve güvenilir bir alternatif olma konumunu koruması mühim.Afrika ülkelerinin değişken po­litik yapıları karşısında Türki­ye'nin benimsediği "yarı-tarafsız" duruş şimdiye kadar kayda değer bir dirençle karşılaşmamış olsa da büyük güç rekabeti Afrika'da yo­ğunlaştıkça ve taraf seçme baskısı arttıkça bu dengenin sürdürülme­si güçleşebilir.