Hukukta umut hakkı nedir? Tanımı, süresi ve uygulama alanları

Umut hakkı, ömür boyu hapse mahkûm edilen kişilere bir gün özgürlüğe kavuşma ihtimali tanınmasını öngörüyor.

AİHM içtihatlarına dayanan bu hakla ilgili tanımı, süresi ve uygulama alanları merak ediliyor.

Ömür boyu hapis cezasına mahkum edilen kişilerin belirli bir süre sonra tahliye edilme ihtimalinin bulunup bulunmaması, 'umut hakkı' kavramı çerçevesinde değerlendiriliyor.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarıyla şekillenen 'umut hakkı', hükümlülerin tamamen umutsuz bırakılmaması gerektiğini savunurken, Türk hukukunda bazı suçlar için bu kapı tamamen kapalı tutuluyor.

UMUT HAKKI NEDİR, KİMLERİ KAPSIYOR?

Umut hakkı, ömür boyu hapis cezasına mahkûm edilen bir kişinin hayatının sonuna kadar cezaevinde kalacağının kesin olmaması anlamına geliyor.

Başka bir ifadeyle hükümlünün, belirli şartlar gerçekleştiğinde bir gün serbest bırakılabileceğini bilme hakkı.

SÜRE SINIRI VAR MI?

Umut hakkı kapsamında net bir süre belirtilmiş değil.

AİHM, bu konuda takdiri devletlere bırakıyor.

Ancak verilen hapis cezasının fiilen 'ömür boyu' ve gözden geçirilemez olmaması gerektiğini vurguluyor.

UMUT HAKKI NASIL UYGULANIR?

Umut hakkı, ömür boyu hapis cezası kesinleşmiş hükümlüler için söz konusu.

Uygulamada bu hak, belirli bir süre sonra cezanın idari ya da yargısal bir makam tarafından yeniden değerlendirilmesi şeklinde ortaya çıkıyor.

Değerlendirme yapılırken hükümlünün cezaevindeki davranışları, iyi halli olup olmadığı, yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği ve topluma uyum sağlayıp sağlayamayacağı gibi kriterler dikkate alınıyor.

TÜRK HUKUKUNDA UMUT HAKKI DÜZENLEMESİ Türk hukukunda 'umut hakkı' kavramı doğrudan bu isimle düzenlenmiş değildir.

Ancak uygulamada konu, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'da yer alan koşullu salıverilme hükümleri kapsamında değerlendirilmektedir.

Mevzuata göre müebbet ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında koşullu salıverilme süreleri şöyledir: ◾Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasında: 30 yıl ◾Müebbet hapis cezasında: 24 yıl ◾Birden fazla ağırlaştırılmış müebbet veya ağırlaştırılmış müebbet ile müebbet hapis cezası birlikte olduğunda: 36 yıl ◾Bir ağırlaştırılmış müebbet ile süreli hapis cezası birlikte olduğunda: en fazla 36 yıl ◾Birden fazla müebbet hapis cezasında: 30 yıl ◾Bir müebbet hapis cezası ile süreli hapis cezası birlikte olduğunda: en fazla 30 yıl Ayrıca 5275 sayılı Kanun'un 107/3. maddesine göre, birden fazla süreli hapis cezası söz konusu olduğunda cezaevinde geçirilecek azami süre 28 yıl olarak uygulanmaktadır.

KİMLER BU HAKTAN YARARLANAMIYOR?

Türk Ceza Kanunu'nda 'Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar', 'Anayasal Düzene Karşı Suçlar' ve 'Milli Savunmaya Karşı Suçlar' başlıkları altında yer alan bazı suçların, örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi halinde ağırlaştırılmış müebbet alan kişiler için koşullu salıverme uygulanmıyor. 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki bazı hükümlüler de bu haktan yararlanamıyor.

Firar, ayaklanma ya da üç kez hücre cezası alma gibi durumlarda da şartla salıverme imkanı ortadan kalkabiliyor.