MESEM ve çocuk işçiliği - Özgür Hüseyin Akış

Sanayi Devrimi’yle birlikte çocuk eme ği üretim sürecinde ciddi bir biçimde yer alm ıştır.

Her ülke, kendi sermaye geli şim s üreçlerine göre düzenlemeler yapm ıştır.

Örne ğin, İngiltere’de Sanayi Devrimi’nden sonra fabrikalarda çal ışan iş çilerin üçte ikisini çocuklar ve kad ınlar oluşturmaktaydı.

Bununla birlikte çocuk i ş çili ğine y önelik birçok yasal düzenlemeler de beraberinde gelmi ştir.

Çocuklar ın ağır ve tehlikeli işlerde çal ıştırılmasına y önelik k ısıtlamalar getirilmesi de toplumsal tepkilerin sonucu olmuştur.

İlk çocuk i ş çili ği yasası İngiltere’de “ ç ıraklık yasası” olarak bilinen bir d üzenleme ile olmu ştur.

Ekonomideki bu gelişmeler eğitimin i çeri ğini de belirler hale gelmiştir.

Avrupa’daki ekonomik gelişmelerin dışında kalmamak i çin Osmanl ı’da da kimi adımlar atılmıştır.

Bunlardan birisi İstanbul Sanayi Mektebi’dir. 1868 yılında kurulan bu okulun amacı ekonomide Avrupa ile yarışır hale gelmek i çin kalifiye eleman yeti ştirmek olarak kurgulanmıştı.

Cumhuriyet d öneminin meslek okullar ı ser üveni ise ş öyle geli şti: 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde her b ölgenin gereksinim ve olanaklar ına g öre sanayi okullar ının kurulması, sanayi ç ıraklık okullarının ve ustalık kurslarının a ç ılması karar altına alınmıştı.

ÖĞRETİM BİRLİĞİ’NDEN GÜNÜMÜZE… 3 Mart 1924 tarihinde Ö ğretim Birliği Yasası ç ıkarılarak eğitim, “herkes i çin kamusal bir hak” olarak tan ımlanmış ve ö ğretimde birlik sağlanmıştır. 1941’de kurulan Mesleki ve Teknik Ö ğretim M üste şarlığı, 1960 yılında Erkek Teknik Ö ğretim Genel M üdürlü ğ ü, K ız Teknik Ö ğretim Genel M üdürlü ğ ü ve Ticaret Ö ğretimi Genel M üdürlü ğ ü olarak yeniden örgütlenmi ştir. 2011 yılında ç ıkarılan 652 sayılı kanun h ükmünde kararnameyle, Milli E ğitim Bakanlığına bağlı meslek î ve teknik e ğitimin y ürütülmesinden sorumlu alt ı birim Mesleki ve Teknik Eğitim Genel M üdürlü ğ ü (MTEGM) ad ı altında birleştirilmiştir.

Ayrıca yaygın mesleki eğitim ile a ç ık ö ğretim kurumları da Hayat Boyu Ö ğrenme Genel M üdürlü ğ ü (HBÖGM) bünyesinde toplanm ıştır.

Ç ıraklık eğitimi ise 1977 yılında ç ıkarılan 2089 Sayılı Ç ırak, Kalfa ve Usta Kanunu ile ç ırak, kalfa ve usta yetiştirme g örevi Mili E ğitim Bakanlığı’na bağlanarak mesleki eğitimin par ças ı haline gelmiştir. 1986 yılında ç ıkarılan Ç ıraklık ve Mesleki Eğitim Kanunu ile mesleki eğitimde k öklü biçimde de ğişiklik yapılarak okul dışında işyerinde çal ışmanın yasal dayanağı oluşturulmuştur.

Bu kanun 2001 yılında yapılan değişiklikle birlikte Mesleki Eğitim Kanunu adını almıştır.

İKİLİ SİSTEM Mesleki eğitimde, okul sanayi işbirliğini hedefleyerek yapılan en önemli köklü de ğişiklik 1986 yılında ç ıkarılan 3308 Sayılı Meslek Eğitimi Kanunu’dur.

Daha sonra çok say ıda değişikliğe uğrayarak piyasanın etkisi artırılmış ve genişletilmiştir.

Bu kanunla ikili sisteme ge çilerek “örgün”, “ç ıraklık” ve “yaygın” eğitimleri kapsayacak bi çimde mesleki e ğitim yeniden d üzenlenmi ştir.

Bu d üzenlemeyle birlikte meslek liseleri ö ğrencilerinin teorik eğitimlerini okulda, beceri eğitimlerini i çeren teknik uygulamalar ını ise hem okulda hem de “işletmelerde beceri eğitimi” dersi adı altında işyerlerinde almaları hedeflenmiştir.

Bu model ile mesleki eğitim veren okullar aracılığıyla piyasanın gereksinimi olan nitelikli işg ücünün yeti ştirilmesi ama çlanm ıştır.

MESEM’İN ORTAYA ÇIKIŞI 2016 yılında ç ıkarılan 6467 sayılı kanunla ç ıraklık eğitimi zorunlu örgün e ğitim kapsamına alınmıştır.

Ç ıraklık okulları, mesleki eğitim merkezleri adını alarak stat üleri ortaö ğretim kurumlarıyla eşitlenmiştir.

MEB Mesleki Eğitim Genel M üdürlü ğ ü’nün 14.08.2020 tarihli Mesleki E ğitim Merkezi Diploma Telafi Eğitimi Programı konulu genelgesiyle MESEM programı ö ğrencilerinin fark derslerini alarak meslek lisesi diploması almaya hak kazanacakları belirtilmiştir.

Ayrıca mesleki eğitim merkezlerinin mesleki eğitim veren liselerde program olarak okutulmasına karar verilmiştir.

B öylelikle meslek liseleri bünyesinde MESEM s ınıfları a ç ılarak yaygınlık kazanmıştır. 2019-2020 eğitim ö ğretim yılından itibaren kademeli olarak MESEM uygulanmaya başlamıştır.

DERİN KRİZ, UCUZ İŞ GÜCÜ Bu proje çocuklar ı okullardaki akranlarından koparıp işyerlerine y önlendirirken bu çocuklar ın b üyük bir k ısmının yoksul ailelerin çocuklar ı olması da bir tesad üf de ğil.

Eğitimin ilkokuldan itibaren paralı hale getirilmesi kırtasiye, kıyafet, yiyecek gibi bir çok gider kaleminin aileler taraf ından karşılanmasının istenmesi, yine sınav temelli bir başarı ölçümü yap ılıp sonu çlar ı üzerinden çocuklar ın başarılı yada başarısız olarak değerlendirilip hangi liseye gideceğine karar verilmesinin bu sonu çlardan ibaret olmas ı bilin çli bir e ğitim politikasıdır.

Yine MESEM projesinin ısrarla savunulmasının ekonomik krizin derinleşmesi, sermaye sınıfının ise daha fazla ucuz işg ücü talebiyle ba ğı çok kuvvetli. 9-10- 11. s ınıflarda olan çocuklara asgari ücretin yüzde 30’u, 12. s ınıfa giden çocuklara ise asgari ücretin yüzde 50’sinin devlet taraf ından ödenmesi durumunun patronlar için “ücretsiz i şg ücü” anlam ına gelmesi de yine projenin amacını g özler önüne seriyor. 2025’TE 87 ÇOCUK İŞÇİ CİNAYETİ 2017 ile 2023 y ılları arasında Çocuk İş çili ği ile M ücadele Ulusal Program ı, Çal ışma ve Sosyal G üvenlik Bakanl ığı tarafından hayata ge çirilirken çocuk i ş çili ği ile m ücadele edilece ği iddiası taşıyordu.

MESEM’in bu d önemde ç ıkarılıp yaygınlaştırılması akla, “Bu ne perhiz bu ne lahana turşusu” s özünü getiriyor.

İSİG Meclisi’nin raporuna g öre, 2025 y ılında en az 87 çocuk i ş cinayetlerinde yaşamını yitirdi.

Hem çocuk i ş çili ğindeki artış hem de çal ışırken ölen çocuklar varken hâlâ mesleki ortaokullar ının oluşturulması yaygınlaşması ve zorunlu eğitimin kısaltılmasının konuşulması bu konudaki tepkinin yeterli ve örgütlü olmad ığını g österiyor.

Çocuk i ş çili ğinin vicdani bir boyutla ele alınıp çözülebilecek bir mesele de ğil, yapısal bir sorun olduğunu kabul edip sorunun temel nedeninin, yoksulluğun ortadan kaldırılması i çin kamucu ekonomik modelin ve e ğitimin eşit bir şekilde, kamusal hak temelinde yeniden belirlenmesi çocuk i ş çili ği ile m ücadelenin olmazsa olmaz ını oluşturuyor.

Araştırmacı, yazar Özgür Hüseyin Ak ış