Haber Detayı
Savaş uzarsa İran ekonomisi dayanır mı?
GÜNLERDİR yazılıp çiziliyor. Savaş uzarsa, Hürmüz Boğazı açılmazsa dünya ekonomisi nasıl sıkıntıya girecek; gübre, tarım ve gıda ile başlayacak zincirleme fiyat artışları ülke ekonomilerini nasıl krizlere sürükleyebilecek.
Peki ya İran’ın ekonomisi.
Savaş uzarsa İran’ın ekonomisi nasıl etkilenir?
İran ekonomisindeki sıkıntılar halka, alım gücüne nasıl yansır?
Gelin bugün de gelişmeleri İran cephesinden yorumlamaya çalışalım.Önce savaş öncesi mevcut duruma bir göz atalım.İran ekonomisi dışarıdan bakıldığında ‘çoktan çökmüş olması gereken’ bir ekonomi gibi algılanır.
Oysa İran, klasik bir piyasa ekonomisi değildir; direnç üzerine kurulmuş yarı-kapalı bir sistemle çalışır.
Yıllardır süren uluslararası ambargo ile birlikte yaşamayı öğrenmiş nadir ülkelerden biridir İran.Peki bu nasıl oldu, yani İran ekonomisi bugüne kadar nasıl ayakta durdu?GÖLGE FİLOYLA PETROL SATIŞIÖncelikle belirtmeliyim ki petrol hâlâ ülkenin can damarı konumunda.
Ama ‘arka kapıdan’ satışlarla.
İran’ın Çin başta olmak üzere bazı ülkelere indirimli ve dolaylı satışlar yaptığı sır değil.
Bu satışlar için ‘gölge filo’ adı verilen kimliği gizli tankerler kullanılıyor.
Ambargolar nedeniyle petrol geliri azalsa da hiçbir zaman sıfırlanmadı ve bu gelir, İran’da çarkların dönmesi için adeta can suyu görevi gördü.KONTROLLÜ KUR REJİMİ İran’da bankacılık sistemi dış dünyaya kapalı.
Kur rejimi kontrollü olsa da var.
Kritik sektörler devletin ve Devrim Muhafızları’nın elinde.
Bu yapı, sıkıntılı gibi gözükse de her türlü koşulda ayakta durmayı başarıyor.DİRENİŞ EKONOMİSİ İran’da Ali Hamaney’in yıllardır savunduğu ‘direniş ekonomisi’ modeli de önemli sac ayaklarından biri.
Formül oldukça basit: İthalatı kısmak, yerli üretimi artırmak, kendi kendine yetmeye çalışmak.
Sonuçta ortaya verimsiz ama kendi kendine yeten, dayanıklı bir ekonomi çıkmış durumda.SINIR TİCARETİİran ekonomisinden bahsedip de kayıtdışı ve ‘gri ekonomi’ adı verilen olguyu belirtmemek olmaz.
Kaçak ticaret; özellikle Irak, Afganistan ve Pakistan hattındaki sınır ekonomisinden her gün milyonlarca dolarlık ticaret gerçekleştirilir.
Ödemeler içinse yine milyonlarca dolarlık altın, döviz, kripto gibi alternatif kanallar devrededir.İran halkı ise ambargolar, baskılar, savaşlarla geçen yıllar içinde düşük beklentiye alışmış bir toplum haline gelmiştir.
İran’da yüksek enflasyon, değer kaybeden para birimi gibi kronik sorunlar artık sıradan.
Halk düşük refah sistemine adapte olmuş durumda.Bu nedenle sürekli kriz standardında yaşayan toplumun savaş koşullarına direnci de diğer toplumlara göre çok daha fazladır.HASAR AĞIR OLURBu noktada başa dönelim.Savaş uzarsa İran ekonomisi dayanır mı?Evet ama hasar ağır olur.Hürmüz Boğazı, sadece Körfez ülkeleri için değil İran için de önemli.
Buradan petrol akışı kesilirse İran’ın gölge filosu işlevsiz kalır.
Ya da ABD ve İran gölge filonun satışlarını bir şekilde engeller ve İran’ın can damarı pozisyonundaki arka kapıdan petrol satışını durdurursa İran’da çarklar eskisi gibi dönmez.
İran’ın gelirlerdeki ana damarı ciddi darbe alır.
Zaten yüksek olan enflasyon, hiperenflasyona dönüşür.
Para birimi İran Riyali çok daha hızla değer kaybeder.
İşsizlik artar, gelir dağılımı daha da bozulur ve sonuçta en kritik sonuç ortaya çıkar: SOSYAL HUZURSUZLUK.Devlet yapısı güçlü olduğu için hızlı çöküş olmasa da sosyal huzursuzluk İran’ın dış dünya ile savaşının yanı sıra içerdeki sorunlarının artmasına da neden olur.Özetle savaş uzarsa, güçlü olduğu için değil ‘krize alışık olduğu’ için ayakta duran İran ekonomisi ağır yara alır.RAKAMLARLA İRAN EKONOMİSİMilli gelir (GDP)356- 375 milyar dolarKişi başı gelir4.000 dolarBüyüme%0.3-%0.6 (2025)Enflasyon%40 –%50 bandı (2025)İşsizlik%9 – %10İhracat100 milyar dolarİthalat98 milyar dolarGünlük petrol üretim3.3 milyon varilPetrol ihracatı1.5 milyon varil/günİhracatta enerjinin payı%58Doğalgaz üretimi276 milyar m3(%90’dan fazlası iç tüketim)
