İlber Ortaylı'nın Ardından: Anadolu'nun Dışından Gelen Büyük Miras

"Tarihi sevdiren adam" olarak hafızalara kazınan, derin entelektüel birikimiyle toplumun her kesimine hitap edebilen İlber Ortaylı’nın vefatı, sadece bir tarihçinin kaybı değil, bir dönemin ve bir geleneğin de sessizliğe bürünmesidir.Sosyal medyadaki popülerliğinin ötesinde, müthiş bir lisan bilgisi ve tarih vizyonuyla donanmış bu dev çınar, geride sadece kitaplar değil, aynı zamanda Türkiye’nin entelektüel genetiğine dair cevaplanması gereken derin sorular bıraktı.Ortaylı’nın Fatih Camii haziresinde, Osmanlı uleması için tahsis edilen o seçkin toprağa, hocası Halil İnalcık’ın yanına defnedilmesi, aslında bir zincirin son halkasının yerine yerleşmesi gibiydi.İlber Ortaylı’nın entelektüel kudretini tartışmak bugün abesle iştigaldir; o, gerçek bir poliglot ve bilgi deryasıydı.Ancak onu halkın gözünde vazgeçilmez kılan, bilgilerini analitik bir soğuklukla değil, Türk kültürünün derinliklerinde yatan Nasrettin Hoca geleneğine uygun bir şekilde, anekdotlar üzerinden paylaşmasıydı.Anekdotlarla örülü bu anlatım dili, toplumu tarihle barıştırdı ve popüler olmayı sonuna kadar hak eden bir figür yarattı.

Fakat Ortaylı’nın hayat hikayesine ve temsil ettiği kimliğe daha yakından baktığımızda, karşımıza Türkiye’nin son yüzyıllık gelişimine dair çarpıcı bir paradoks çıkıyor.Hoca, Kırım Tatarı kökenli bir ailenin çocuğu olarak 2.

Dünya Savaşı’nın yarattığı kargaşanın ortasında Avusturya’da doğmuş, küçük yaşta Türkiye’ye gelmişti.

Bu biyografik detay, aslında Türk tarihindeki çok daha geniş bir örüntünün parçasıdır.Geriye dönüp son 150 yıla baktığımızda, Türk düşünce ve siyasi hayatını kökten değiştiren figürlerin kahir ekseriyetinin Anadolu dışından geldiğini görüyoruz.Cumhuriyetimizin kurucusu Ulu Önder Atatürk Selanikliydi; modern donanmanın temellerini atan Barbaros Hayrettin Paşa Ege Adaları’ndandı; hatta milliyetçi düşünceyi şekillendiren Alparslan Türkeş’in siyasi rotasında Özbek asıllı Ruzi Nazar gibi dış kökenli figürlerin etkisi büyüktü.Burada sormamız gereken can yakıcı soru şudur: Neden bilimsel, siyasi veya entelektüel anlamda toplumu sürükleyen liderler hep "dışarıdan" gelmiştir?Anadolu’nun bağrından Ecevit, Demirel veya Özal gibi siyasetçiler; Saidi Nursi gibi dini liderler çıkmış olsa da, neden bilim ve düşünce dünyasını sarsacak, "dağ gibi" entelektüel figürler bu topraklardan yeterince filizlenmemiştir?Osmanlı’nın yüzünü hep Batı’ya dönmesi ve yatırımlarını Balkanlar’a yapması, Anadolu’yu bu anlamda bir ihmal edilmişliğe mi itmiştir?

Bu soru sadece tarihin değil, sosyolojimizin de temel meselesidir.Özellikle 70’li ve 80’li yıllarda, özellikle sol aydınlar tarafından yüceltilen o "Anadolu köylü kültürü", bağlaması ve türküsüyle ne kadar zengin olursa olsun, maalesef yüksek bir entelektüel sınıfın doğmasına zemin teşkil edememiştir.İlber Ortaylı, bu anlamda Anadolu’nun çevresinden gelen o "dışarıdaki" birikimin, imparatorluk mirasıyla harmanlanmış en son ve en parlak temsilcilerinden biriydi.Hoca’nın siyasi duruşu da bu karmaşıklığın bir parçasıydı.

Sosyal medyada çoğu zaman muhalif bir figür olarak yansıtılsa da, bir dönem Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın danışmanlığını yapmış, devlet geleneğine bağlı bir isimdi.

Onun ölümü, sadece bir arşivin kapanması değil, ezber bozan bir tarih perspektifinin de eksilmesidir.İlber Ortaylı, bugün Fatih Sultan Mehmet’in türbesi civarında, ancak Bakanlar Kurulu kararıyla defnedilebilecek o kutsal mekanda ebedi uykusuna yatacak.Onun ardından bize kalan ise, tarihin cilvesiyle şekillenmiş bu "dışarıdan gelen deha" geleneğinin neden Anadolu’nun merkezinde kök salamadığı üzerine düşünmektir.Belki de Anadolu, kendi entelektüel devrimini henüz tamamlayamamış, hala dışarıdan gelecek o taze nefesi bekleyen koca bir bozkırdır.İlber Hoca bize tarihi sevdirdi, peki biz bu tarihin neresindeyiz?