Nijerya’nın Yoruba koltukları

Özlem Yalım Mobilya tarihini çoğu zaman ergonomi, malzeme ve üretim teknikleri üzerinden anlatırız, oysa bazı nesneler işlevlerinin çok ötesine geçiyor.

Bir kültürün iktidar anlayışını, estetik dilini ve ritüellerini üzerinde taşıyabiliyor.

Nijerya’nın Yoruba toplumuna ait boncuk işlemeli sandalyeler tam da buna örnek.

Bir tasarımcı olarak, mevzubahis özellikle sandalyeler olduğunda kişisel hafıza kapasiteme ve işlemcimin gücüne epey güvenir, sizlere bir çırpıda tarihi ve çağdaş sandalye tasarımları hakkında ahkam kesebilirim.

Ancak itiraf etmeliyim ki bir dizide Nijeryalı bir ailenin kendi aralarındaki konuşmalarından merak edip de izini sürünceye dek Yoruba hakkında bir bilgim yoktu!

Yoruba boncuklu koltuklarının kökeni, günümüz Nijerya’sına uzanıyor.

Nijeryalı Yoruba halkı neredeyse tüm Afrika gibi canlı ve renkli kültürleri ile güçlü sanatsal yetenekleriyle tanınır.

Batı Afrika’nın en köklü kültürlerinden biri olan Yoruba kavminin dünyasında boncuk, yalnızca dekoratif bir malzeme değil otorite, ruhani güç ve toplumsal statünün görünür bir simgesi.

Pek çoklarımızın seyahatlerinde severek bavuluna doldurduğu boncuklu objeler, turistik eşya olmadan önce tarihsel düzlemde yalnızca belirli kişilere aitlerdi. “Oba” denilen krallar ve saray çevresindeki seçkin kişiler bu görsel dili kullanma hakkına sahip olan az sayıdaki gruplardı.

BİNLERCE BONCUK Yoruba boncuklu koltuk da bu sembolik sistemin bir parçası.

İlk bakışta renkli, yoğun ve neredeyse tekstil gibi görünen yüzeyiyle dikkat çekiyor ancak aslında altında ahşap bir iskelet bulunan, tümü ile boncuk işleme ile geometrilerin ve renklerin bir araya geldiği bir yüzey ile üretiliyor.

İskelet önce kumaşla kaplanıyor ardından yüzey binlerce küçük cam boncuğun tek tek dikilmesiyle bezeniyor.

Bu işlem hem büyük sabır gerektiriyor olmalı; hem de uzun sürüyor.

Bir ustanın bu işe adanarak yalnızca tek bir sandalye üretmesinin yaklaşık üç ila altı ay sürdüğünü de eklemeliyim.

Bu da bu sandalyeleri daha da özel ve arzu edilir kılıyor.

Yoruba boncuklu sandalyelerin ayırt edici özelliklerinden bir diğeri benzersiz olmaları.

Her sandalye tek tek ve tamamen el işçiliğiyle yapılıyor; bu nedenle hiçbir parça birbirinin aynısı olamıyor.

Ustanın dokunuşu her sandalyeye bir ruh ve özgünlük kazandırırken her Yoruba boncuklu koltuk kendi başına bir başyapıta dönüşüyor.

Ortaya çıkan yüzey, yalnızca estetik bakımdan zengin değil.

Boncukların oluşturduğu desenler çoğu zaman geometrik ritimler, floral motifler ve sembolik figürler içeriyor.

Aynı bizim kilimlerimizdeki gibi her renk ve kompozisyon farklı anlamlar taşıyor: zenginlik, koruma, ruhani güç ya da toplumsal prestij gibi unsurlar boncuk boncuk işleniyor mobilyanın üzerine.

Bu nedenle önemli liderler taht olarak kullanıyor bu koltukları, onları koruduğuna inanılıyor.

GÜÇ VE PRESTİJ Araştırmalar, Yoruba toplumunda sandalyelerin en az 14. yüzyıldan itibaren güç ve prestij göstergesi olarak kullanılmaya başlandığını ortaya koyuyor.

Zamanla bu oturma elemanları daha karmaşık hale gelmiş ve boncuk işlemeleriyle kaplanarak kraliyet sembolizminin önemli parçalarına dönüşmüş.

Yoruba dünyasında iktidar her zaman güçlü bir görsel dil üretmiş.

Bir obanın taçları, kolyeleri ve giysileri nasıl boncuklarla işleniyorsa tahtı da aynı estetik evrenin devamı.

Boncuklu yüzeyin ışıkla kurduğu ilişki ona parlaklık kazandırıyor; bu da otoritenin teatral görünürlüğünü arttırıyor.

Parlak renkler, yoğun desenler ve heykelsi biçim, oturan kişinin yalnızca bir birey değil, bir makamı temsil ettiğini vurguluyor.

Bugün bu koltuklar sırf koleksiyonlarda değil, çağdaş tasarım ve iç mimarlık dünyasında da yeniden keşfediliyor.

Çoğunlukla büyük ölçekte, neredeyse bir metre yüksekliğe ulaşan bu koltuklar çoğu zaman bir mobilyadan çok heykelsi bir obje gibi kullanılıyor tasarımda.

Birçok koleksiyoner onları salonların merkezine yerleştiriyor; bazı iç mimarlar ise giriş holünde dramatik bir vurgu olarak kullanıyor.

Yoruba koltuğu aslında bize tasarımın başka bir yüzünü gösteriyor: nesnelerin hikayeler taşıması, oturma elemanlarının politik güç ile doğrudan ilişkisi ve zanaatın önemi bu mobilyada bir arada karşımıza çıkıyor.

İstanbul’da var mı bilmiyorum ama ilk görüşte aşk yaşadığım bu koltukları takibi sürdüreceğim.

Eğer bir Yoruba’sı olan var ise gelip görmek isterim doğrusu!