İran'ın yeni lideri nasıl seçilecek?

İran'da dini lider Ayetullah Ali Hamaney'in ABD ve İsrail saldırılarıyla öldürülmesinin ardından yürütülecek süreç, İran Anayasası ve Uzmanlar Meclisi'nin iç tüzüğü tarafından belirleniyor .İran Anayasası'nın 111. maddesine göre dini liderin ölümünden sonra Uzmanlar Meclisi tarafından yeni bir lider seçilene kadar yönetimi üç kişiden oluşan geçici bir konsey üstleniyor.

Bu konsey, Cumhurbaşkanı, Yargıtay Başkanı ve Anayasayı Koruyucular Konseyi'nden bir din adamından oluşuyor.

Bu din adamını Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi belirliyor.

Geçici konsey tam yetkiye sahip değil.

Bazı durumlarda alınacak kararlar Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi üyelerinin dörtte üçünün onayı ile verilebiliyor.

Bu durumlar şöyle: Sistemin genel politikalarının belirlenmesiReferandum kararnamesinin çıkarılmasıSavaş veya barış ilan edilmesiCumhurbaşkanı'nın görevden alınmasıGenelkurmay Başkanı, Devrim Muhafızları Ordusu Başkomutanı veya üst düzey askeri ve kolluk kuvvetleri komutanlarının görevden alınması ve atanması.

Liderin hastalık veya kaza nedeniyle geçici olarak görevini yerine getiremediği durumlarda da bu konsey aynı sıfatla onun görevlerini üstleniyor.

Yeni liderin seçimi88 kişiden oluşan Uzmanlar Meclisi dini liderin halefini belirler.

Bu mecliste bir sandalye boşalırsa genel seçime kadar bu sandalye boş kalır.

Uzmanlar Meclisi Başkanlığını Muhammed Ali Muvahhidi-Kirmani yürütüyor.

Hadım Hüseyini Buşehri ve Ali Rıza Arafi ise başkan yardımcılığı görevini yürütüyor.

Uzmanlar Meclisi'nin tüm üyeleri, seçilmeden önce Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından denetleniyor.

Liderlik koltuğu boşaldığında, Meclis mümkün olan en kısa sürede bir oturum düzenlemek zorunda.Yönetmeliklere göre Uzmanlar Meclisi oturumu, üyelerin en az üçte ikisi hazır bulunduğunda geçerli oluyor.

Bu da 59 sandalyeye denk düşüyor.

Yeni liderin seçilmesi için ise oy veren meclis üyelerinin üçte ikisinin onayı gerekiyor.

Örneğin toplantıya 59 üye katılırsa 40 üyenin oyu yeni lideri seçmek için yeterli olur.

Böylesi önemli bir oylama için üyelerinin büyük bir bölümünün toplantıya katılacağı düşünülüyor.

Lideri seçmek için toplantıya katılan tüm üyeler toplantı tutanağını imzalar.

Peki lider kimler arasından seçiliyor?Anayasanın 109. maddesi, liderlik için gerekli şartları, "hukuk, adalet ve diyanet alanlarında fetva verebilecek akademik yeterlilik, sağlam siyasi ve sosyal içgörü, sağduyu, cesaret, yönetim becerisi ve liderlik için yeterli güç" oalrak sıralamaktadır.

Adayları incelemek için komisyonUzmanlar Meclisi'nde liderlik pozisyonu için değerlendirilebilecek kişilerin niteliklerini incelemekle görevli bir komisyon bulunuyor.

Bu komisyonun işleyişi şeffaf değil.

Raporları da gizli tutuluyor.

Bu komisyonun varlığı ilk olarak Ali Hamaney'in ameliyatından yaklaşık bir yıl sonra Aralık 2015'te Ekber Haşimi Rafsancani'nin yaptığı bir açıklamada dikkat çekmişti.

Rafsancani, Uzmanlar Meclisi'nin "daha sonra herhangi bir olay olması durumunda, nitelikli kişileri oylamaya sunabilmek için insanları inceleyen bir grup kurduğunu" söylemişti.

Birkaç ay sonra, Haziran 2016'da Rafsancani, "İki veya üç uzmanın, gerekli olması halinde Uzmanlar Meclisi'nde oylamaya sunulabilmeleri için insanları incelediğini ve puanladığını" söyledi.

Bu grup, yüzlerce kişiyle görüşme yaptıktan sonra gizlice iki kişiyi önermişti.

Bu iki kişinin hangi yetkiyle ve kim tarafından önerildiği ise söylenmedi.

Ancak Uzmanlar Meclisi üyesi ve sekreteri Ahmed Hatemi, daha önce Ayetullah Hamaney'in "Uzmanlar Meclisi'nin birkaç lideri yedekte bulundurması gerektiği" görüşünde olduğunu söylemişti.Seçim ne kadar sürecek?

Uzmanlar Meclisi'nde yeni liderin seçilmesi için herhangi bir zaman sınırı yok.

Üç üyeden oluşan geçici bir konseyin kurulması öngörüldüğünden, en azından kağıt üzerinde bir iktidar boşluğu yaşanmayacağı düşünülüyor.

Ancak, İslam Cumhuriyeti'nin kurucusu Ayetullah Humeyni'nin ölümünden sonraki olayların deneyimi, Uzmanlar Meclisi üyelerinin bu koşullarda hızlı hareket etmeye önem verdiklerini göstermektedir.Ruhullah Humeyni, 13 Haziran 1989'da saat 22:00'den kısa bir süre sonra vefat etti ve Uzmanlar Meclisi ertesi sabah onun halefini seçmek için toplanarak birkaç saat içinde bir karara vardı.Bu sırada anayasa halen revize ediliyordu ve liderlik için gerekli şartlar arasında bulunan yetki şartı henüz kaldırılmamıştı.

Ancak Uzmanlar Meclisi, o dönemde kesinlikle bir yetkisi bulunmayan Ali Hamaney'i geçici olarak lider olarak seçti ve anayasayı değiştirdikten sonra bu seçimi kalıcı hale getirdi.Ali Hamaney'in seçilmesinin geçici olduğu gerçeği o zamanlar kamuoyuna açıklanmamıştı.