Algoritmik şeffaflık tartışması: X'in hamlesi ne anlama geliyor?

İstanbul Kültür Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Yeni Medya ve İletişim Bölümü Öğretim Üyesi Prof.

Dr.

Okan Ormanlı, X platformunun algoritmasını açık kaynaklı hale getirme kararının arka planını ve algoritmanın işleyişini AA Analiz için kaleme aldı.***Geçtiğimiz günlerde eski adı Twitter olan X'in sahibi Elon Musk, yaptığı açıklamayla platformun "kara kutu" modeli olan kapalı sistemden "beyaz kutu" adı verilen açık ve şeffaf sisteme geçeceğini duyurdu.Elon Musk, 10 Ocak 2026'da yaptığı açıklamada, "Yeni X algoritmasını, kullanıcıların karşısına hangi organik ve reklam içeriklerinin çıkarılacağını belirleyen tüm kodlar dahil olmak üzere 7 gün içinde açık kaynak haline getireceğiz.

Bu süreç, nelerin değiştiğini daha iyi anlayabilmeniz için kapsamlı geliştirici notlarıyla birlikte her dört haftada bir tekrarlanacak." ifadelerini kullandı.

İnternete paylaşılan bilgilere göre yeni X algoritması, xAI'ın Grok modeliyle aynı dönüştürücü mimarisini kullanacak.X'in algoritması nasıl çalışıyor?Bu paylaşımın ardından yeni algoritmanın nasıl işleyeceğine dair çeşitli görüşler dile getirildi.

DogeDesigner adlı bir kullanıcı, Grok'a yeni açık kaynaklı algoritmanın nasıl çalıştığını özetletti.Buna göre, X'te "Sizin İçin" akışı açıldığında, takip edilen kişiler ve geçmişte beğenilen, yanıtlanan veya paylaşılan gönderiler gibi kişisel bilgiler toplanmaya başlanır.

Ağ içi gönderiler, takip edilen hesapların son güncellemelerini bellekte depolayan hızlı bir sistemden gelir, böylece gecikme olmadan hızlı bir şekilde alınabilir.

Ağ dışı gönderiler için akıllı yapay zeka kullanılarak geçmişe dayanan ilgi alanları X'teki tüm gönderilerle karşılaştırılır ve eşleştirme süreciyle benzer veya alakalı görünen gönderiler seçilir.Daha sonra her birine gönderinin metni, resimleri, videoları, yazarın adı ve doğrulanmış olup olmadığı veya ücretli olup olmadığı gibi ek ayrıntılar eklenir.

Ardından yinelenenler, eski gönderiler, kullanıcı içerikleri, engellenen veya sessize alınan kişilerin içerikleri, sevilmeyen anahtar kelimeler veya daha önce görülen içerikleri kaldırılarak liste temizlenir.Bu aşamadan sonra Grok tabanlı güçlü bir yapay zeka modeli, geçmiş etkileşimleri inceler ve her bir gönderiyi beğenme, yanıtlama, yeniden paylaşma, tıklama ve hatta beğenmeme olasılığını tahmin ederek her birine bir puan verir.

Gönderiler bu puanlara göre sıralanır ve en üsttekiler feed'i oluşturmak için seçilir.

Böylece tanıdık ve yeni içeriklerin dengeli bir karışımı sağlanır.

Son olarak silinmiş, spam, şiddet içeren veya uygunsuz gönderileri kaldırmak için son bir kontrol yapılır ve ardından sıralanmış "feed" (kişiye özel zaman akışı) kullanıcıya sunulur.Yukarıda bahsi geçen gelişmelerden sonra kara kutu ve beyaz kutu modelleri yeniden gündeme gelmiştir.

Kara kutu modelinde iç işleyiş kullanıcılar tarafından bilinmez.

Beyaz kutu modeli ise açık algoritmalara sahiptir, iç bileşenleri ve işleyişi bilinir.Bu gelişme, beraberinde önemli tartışmaları da gündeme getiriyor: Bir algoritmayı açık kaynaklı hale getirmek manipülasyonu gerçekten bitirir mi, yoksa sadece sistemi suistimal etmek isteyenler için bir yol haritası mı sunar?X'in algoritmasını açık kaynaklı hale getirmesinin arkasındaki stratejik nedenler neler ve bu hamle Instagram ile TikTok'un kara kutu modellerine nasıl meydan okuyor?Açık algoritma yaklaşımı halkın güvenini kazanmaya yönelik samimi bir hamle mi, yoksa hükümetlerin artan düzenleyici baskılarına karşı bir savunma taktiği mi?- Musk, açık algoritma yaklaşımıyla ne hedefliyor?Bu sorulara cevap verebilmek için X'in 20 yıllık geçmişine bakmak gerekiyor. 2006'da kurulan Twitter uygulamasının sahibi ve işletmecisi olan Twitter, Inc. şirketi, 25 Nisan 2022'de Elon Musk tarafından 44 milyar dolara satın alındı.

Twitter'ın adı X olarak değiştirildi.Elon Musk, X'in "ifade özgürlüğü" konusunda öne çıkan platformlardan biri olmasını amaçlıyordu.

Bu doğrultuda içerik moderasyonu ciddi ölçüde azaltıldı.

Hatta büyük oranda bu iş yapay zekaya devredildi.

Ancak kısa süre sonra platformda nefret söylemi ve manipülatif bilgilerin hızla yayıldığı görüldü.2023'te platformun adı hala Twitter iken, öneri algoritmasının kodunun bazı kısımları GitHub üzerinden yayınlanmıştı ancak bu kodlar artık büyük ölçüde güncelliğini yitirmiş durumdaydı.

Son zamanlarda ise X, "deepfake" görseller nedeniyle büyük bir tartışmaya yol açtı.

Dünya çapında eleştiri oklarının hedefi haline gelen platform, daha sonra yapay zeka tabanlı görsel üretimini yalnızca X Premium aboneleriyle sınırlandırdı.

Bu süreçte hem kullanıcılar hem de siyasilerin yoğun tepkisiyle karşılaşan Elon Musk, X algoritmalarının açık kaynaklı hale geleceğini duyurarak şirketin imajını iyileştirmek istedi.Musk'ın bu adımı, açık algoritma söyleminin güven inşa etmeye dönük samimi bir yaklaşım mı yoksa yoksa hükümetlerin artan düzenleyici baskılarına karşı bir savunma taktiği mi olduğu sorusunu büyük ölçüde yanıtlıyor.

Musk'ın bu girişimi ve yaklaşımı halkın güvenini kazanmaya yönelik bir hamle olarak gözüküyor.

Hükümetlerin baskısı açısından bakıldığında ABD açısından fazlaca bir baskı mevcut gözükmemekle birlikte diğer ülkelerde çeşitli yasal düzenlemeler söz konusudur.Dijital ekosistemde güven, denetim ve rekabet"X'in algoritmasını açık kaynaklı hale getirmesinin arkasındaki stratejik nedenler neler ve bu hamle Instagram ile TikTok'un 'kara kutu' modellerine nasıl meydan okuyor?" sorusu ele alındığında, bu adımın yalnızca önceki tartışmalarla bağlantılı olmadığı, aynı zamanda büyük platformlar arasında giderek kızışan rekabetin de açık bir yansıması olduğu görülüyor.X'in algoritmasını açmasının manipülasyonları gerçekten ve tamamen bitirmesi pek mümkün gözükmüyor ancak ilerleyen dönemlerde karşılıklı bir güven sağlanması mümkün olabilir.

Suistimal yapmak isteyenler her zaman olacaktır.

Bu noktada sistemin buna uzun süre izin vermeyeceği, gerekli düzeltmelerin yapılacağı ve gerekli tedbirlerin alınacağı öngörülüyor.Özetle, ABD'de büyük şirketlerle hükümetler işbirliği içindedir.

Yasal ve ticari düzenlemeler bu sistem içinde yapılır.

Teknoloji aracılığıyla zamansal ve mekansal mesafeler sıfırlanır.

İnsanlık durumu homojen hale geleceğine kutuplaştırıcı bir yapıya doğru gidiyor.

Boş zaman pratiği anlık-ebedi bir sanal alana kaymaktadır.

Kapitalizmin özgürlük alanı olarak sunduğu internet, daha çok denetlenen, emek sömürülen bir sisteme dönüşmüştür.

Meta olan internet, aslında kontrol edilen, sermaye ile bütünleşip denetlenen bir mecra haline gelmiştir.

Bu bağlamda günümüz dijital ekosisteminde maddi ve manevi olarak sağlıklı kalabilmek için dijital okuryazarlık ve dijital vatandaşlık gibi olguların her zaman tartışılması ve bu bağlamda harekete geçilmesi büyük önem taşımaktadır.[Prof.

Dr.

Okan Ormanlı, İstanbul Kültür Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi, Yeni Medya ve İletişim Bölümü Öğretim Üyesidir.]Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Anadolu Ajansının editoryal politikasını yansıtmayabilir.